آکادمی و موسسه علمی پژوهشی ابن سینا

نگارش رساله دکتری مدیریت به روش تلفیقی

نگارش رساله دکتری در رشته مدیریت مرحله‌ای حساس و تعیین‌کننده در مسیر علمی و حرفه‌ای پژوهشگر است. انتخاب روش تحقیق مناسب و تسلط بر فنون طراحی و نگارش رساله، می‌تواند کیفیت پژوهش، قابلیت دفاع و ارزش افزوده علمی آن را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. یکی از رویکردهای رو به رشد و پرکاربرد در پژوهش‌های کاربردی و تئوریک مدیریت، روش تحقیق تلفیقی (Mixed Methods) است که به ترکیب داده‌ها و روش‌های کمی و کیفی می‌پردازد. در این مطلب به طور جامع به مفاهیم، مزایا، مراحل، طراحی، نکات نگارشی و مشکلات متداول در نگارش رساله دکتری مدیریت به روش تلفیقی می‌پردازیم.

فصل اول: شناخت کلی روش تلفیقی

• تعریف و ماهیت: روش تلفیقی عبارت است از ترکیب نظام‌مند روش‌های کمی و کیفی در یک پژوهش واحد به منظور بهره‌گیری از قوت‌های هر دو رویکرد و غلبه بر محدودیت‌های هر کدام. هدف اصلی، ارائه تصویر کامل‌تر و قابل اتکاتری از پدیده پژوهش است.
• انواع طراحی‌های تلفیقی:
  • طراحی توالی تبدیل (Explanatory Sequential): ابتدا داده‌های کمی گردآوری و تحلیل می‌شوند، سپس داده‌های کیفی برای تبیین یا تعمیق نتایج کمی انجام می‌شوند.
  • طراحی توالی اکتشافی (Exploratory Sequential): ابتدا پژوهشگر داده‌های کیفی جمع‌آوری می‌کند تا مفاهیم یا سازه‌ها را شناسایی کند، سپس پرسش‌نامه یا ابزار کمی براساس آن ساخته و آزمون می‌شود.
  • طراحی همزمان (Concurrent/Concurrent Triangulation): داده‌های کمی و کیفی تقریباً به‌طور همزمان و مستقل جمع‌آوری می‌شوند و سپس برای مقایسه یا ترکیب نتایج تلفیق می‌گردند.
  • طراحی تغییر شکل‌یافته (Embedded/Nested): یکی از روش‌ها (کمی یا کیفی) غالب است و دیگری در نقش مکمل یا تعمیق در بخش‌هایی از پژوهش وارد می‌شود.
• جایگاه روش تلفیقی در پژوهش مدیریت: در مدیریت به‌دلیل پیچیدگی پدیده‌ها (سازمان‌ها، رفتار انسانی، تصمیم‌گیری، فرهنگ سازمانی و غیره)، روش تلفیقی به پژوهشگران امکان می‌دهد هم جنبه‌های کمّی مانند رابطه‌ها و اندازه‌گیری‌ها و هم جنبه‌های کیفی مانند تجربیات، معانی و تبیین‌های متنی را بررسی کنند.

فصل دوم: مزایا و محدودیت‌های روش تلفیقی در نگارش رساله دکتری مدیریت

• مزایا:
  • فراهم‌آوری نگرشی جامع و چندبعدی نسبت به مسأله پژوهشی.
  • تقویت اعتبار نتایج از طریق تلاقی شواهد (triangulation).
  • امکان توسعه نظریه از طریق توالی اکتشافی یا تست نظریه با استفاده از توالی تبدیل.
  • پاسخگویی بهتر به سوالات پیچیده و چندوجهی در مدیریت.
  • افزایش کاربردپذیری نتایج برای سیاست‌گذاران و مدیران به دلیل وجود شواهد کمی و کیفی.
• محدودیت‌ها و چالش‌ها:
  • پیچیدگی طراحی پژوهش و نیاز به مهارت در هر دو پارادایم.
  • زمان‌بر بودن جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها.
  • نیاز به منابع بیشتر (زمان، هزینه، مددجویان یا مشارکت‌کنندگان).
  • دشواری در ادغام نتایج و تفسیر تضادهای احتمالی بین یافته‌های کمی و کیفی.
  • انتظارات کمیته راهنما یا داوران که ممکن است با تلفیقی بودن آشنا نباشند.

فصل سوم: انتخاب سؤال پژوهش و اهداف رساله تلفیقی

• فرموله کردن سؤال پژوهش: سؤالات مناسب برای روش تلفیقی معمولاً چندبُعدی‌اند و می‌توانند شامل سؤال‌های کمّی و کیفی موازی باشند. مثال:
  • "چگونه سبک‌های رهبری بر عملکرد تیمی تأثیر می‌گذارند و مدیران چگونه این روابط را در عمل توضیح می‌دهند؟"
• تعیین اهداف و فرضیات:
  • هدف کلی: ترکیب شواهد کمّی و کیفی برای تبیین رابطه بین سبک رهبری و عملکرد تیم.
  • اهداف جزئی: اندازه‌گیری اثر آماری سبک‌ها (کمی)، شناسایی عوامل مؤثر و روایت تجربیات مدیران (کیفی).
  • فرضیات کمّی و سوالات هدایتگر کیفی باید به‌روشنی مشخص شوند.

فصل چهارم: طراحی متدولوژیک رساله

• انتخاب طرح تلفیقی مناسب:
  • بر اساس ماهیت سؤال پژوهش، منابع زمانی و منابع دیگر، یکی از طراحی‌های توالی تبدیل، توالی اکتشافی، همزمان یا تو در تو انتخاب شود.
• نمونه‌گیری:
  • قسمت کمی: نمونه‌گیری احتمالی (مانند نمونه‌گیری تصادفی ساده، خوشه‌ای، طبقه‌بندی‌شده) برای تعمیم نتایج.
  • قسمت کیفی: نمونه‌گیری هدفمند (مانند نمونه‌گیری نظری، هدفمند یا مبتنی بر حداکثر تنوع) برای عمق بخشیدن به تجربه‌ها.
  • تعیین اندازه نمونه: در بخش کمی براساس محاسبات توان آماری؛ در بخش کیفی براساس اشباع مفهومی.
• ابزارها و روایج سنجش:
  • ابزار کمی: پرسش‌نامه‌های معتبر و پایا یا انجام آزمون‌های سنجش ساختار.
  • ابزار کیفی: مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، گروه کانونی، مشاهده، تحلیل اسناد.
  • روایی و پایایی: برای بخش کمی از آزمون‌های آماری (آلفای کرونباخ، تحلیل عاملی، آزمون‌های روایی صوری و محتوایی) و برای بخش کیفی از معیارهایی مانند اعتباری معنایی، بررسی همکار و triangulation استفاده کنید.
• روند ترکیب داده‌ها (Integration):
  • نقطه ترکیب: در چه مرحله‌ای نتایج ترکیب می‌شوند؟ (پس از تحلیل هر بخش یا در طول تحلیل)
  • استراتژی‌های ترکیب: ادغام داده‌ها از طریق تبیین، ترکیب ماتریسی، مدل‌سازی داده‌های ترکیبی، یا استفاده از نمودارهای joint display برای نمایش همزمان یافته‌ها.

فصل پنجم: تحلیل داده‌ها در روش تلفیقی

• تحلیل کمی:
  • توصیفی، استنباطی، آزمون فرضیه‌ها، رگرسیون، تحلیل عاملی، مدل‌یابی معادلات ساختاری (SEM) و دیگر تکنیک‌ها با توجه به سؤال پژوهش.
• تحلیل کیفی:
  • کدگذاری باز، محوری و انتخابی (در رویکرد نظریه زمینه‌ای)، تحلیل محتوا، تحلیل تماتیک، و مضمونی. استفاده از نرم‌افزارهایی مثل NVivo، MAXQDA یا ATLAS.ti برای سازماندهی داده‌ها.
• تکنیک‌های تلفیقی تحلیل:
  • joint displays: جدول‌ها یا نمودارهایی که نتایج کمی و کیفی را در کنار هم قرار می‌دهند تا همپوشانی یا تضادها مشاهده شود.
  • اتصال (Connecting): استفاده از نتایج کمی برای انتخاب نمونه‌های کیفی یا بالعکس.
  • تبیین (Explanatory): استفاده از یافته‌های کیفی برای توضیح نتایج کمی (مثلاً چرا یک رابطه معنادار یا نامعنید مشاهده شد).
  • ترکیب (Merging): ادغام نتایج دو بخش و استنتاج یک نتیجه کلی.

فصل ششم: نگارش فصول رساله دکتری تلفیقی

انجام رساله دکتری مدیریت مراحل زیر را دارد:

• فصل اول (کلیات پژوهش):
  • معرفی موضوع، بیان مسئله، ضرورت پژوهش، اهداف، سؤال‌ها، فرضیات (کمّی) و سوالات هدایتگر (کیفی)، تعریف مفاهیم و متغیرها، محدوده و قلمرو پژوهش، و ساختار پایان‌نامه.
• فصل دوم (پیشینه نظری و پژوهشی):
  • مروری جامع بر نظریه‌ها، ادبیات مرتبط با متغیرهای کلیدی، پژوهش‌های مرتبط کمّی و کیفی، و شناسایی خلأهای تحقیقاتی که تلفیقی بودن پژوهش را توجیه می‌کند.
• فصل سوم (روش‌شناسی):
  • تشریح رویکرد تلفیقی انتخاب‌شده، طراحی پژوهش (نوع توالی یا همزمان)، جامعه و نمونه‌گیری برای هر بخش، ابزارهای داده‌کاوی، روند گردآوری داده‌ها، روش‌های تحلیل هر بخش، و نحوه ادغام نتایج. در این فصل باید شفاف و دقیق نشان دهید چگونه هر بخش اجرا خواهد شد.
• فصل چهارم (نتایج کمی):
  • ارائه نتایج آماری، جداول، آزمون فرض‌ها و یافته‌های کمّی به‌صورت منظم و مستند.
• فصل پنجم (نتایج کیفی):
  • ارائه تم‌ها، کدها، شواهد (نقل‌قول‌های منتخب)، و تحلیل عمیق از مشاهدات و مصاحبه‌ها.
• فصل ششم (ادغام و بحث):
  • تلفیق نتایج کمی و کیفی، مقایسه و تبیین همپوشانی‌ها و تضادها، تفسیر کلی یافته‌ها در چارچوب نظری و ادبیات، پاسخ‌دهی به سؤال‌های پژوهش، و ارائه مدل یا چارچوب تلفیقی (در صورت وجود).
• فصل هفتم (نتیجه‌گیری و پیشنهادها):
  • جمع‌بندی یافته‌ها، پیامدهای نظری و عملی، محدودیت‌های پژوهش، پیشنهادات برای پژوهش‌های آینده و توصیه‌های مدیریتی و سیاست‌گذاری.

فصل هفتم: نکات عملی و نگارشی ویژه رساله تلفیقی

• نگارش شفاف روش‌شناسی:
  • به دلیل پیچیدگی تلفیقی، باید روش‌شناسی را با جزئیات بیشتری توضیح داد تا داوران و خوانندگان قابل فهم باشد.
• ارائه نمودار طرح پژوهش:
  • یک نمودار تصویری از روند پژوهش (جریان داده‌ها، ترتیب فازها، ابزارهای هر فاز) بسیار کمک‌کننده است.
• ذکر زمان‌بندی و منابع:
  • در پروپوزال و رساله، جدولی از زمان‌بندی فازها و منابع مورد نیاز ارائه کنید.
• رعایت اخلاق پژوهش:
  • اخذ مجوزهای لازم، رضایت‌نامه آگاهانه شرکت‌کنندگان، حفظ محرمانگی و رعایت استانداردهای اخلاقی هر دو روش.
• مدیریت داده‌ها:
  • ذخیره‌سازی منظم، رمزگذاری، بکاپ‌گیری، و رعایت دسترسی‌های مشخص برای بخش‌های کمی و کیفی.
• پیش‌نویس و بازنگری:
  • خواندن مکرر، استفاده از بازخورد راهنما و همکاران، و ویرایش‌های ساختاری و زبانی را در طول فرآیند جدی بگیرید.

فصل هشتم: نمونه‌ای از چارچوب پژوهشی تلفیقی (مثال کاربردی)

• مسئله فرضی: "افزایش تعهد سازمانی کارکنان در شرکت‌های فناوری؛ نقش رهبری تحول‌آفرین و سازوکارهای انگیزشی".
• طراحی پیشنهادی:
  • فاز اول (کمی): توزیع پرسش‌نامه بین 300 کارمند، اندازه‌گیری سبک رهبری، سازوکارهای انگیزشی و تعهد سازمانی؛ تحلیل رگرسیونی و SEM.
  • فاز دوم (کیفی): انتخاب 20 پاسخ‌دهنده براساس نتایج کمی (به‌عنوان نمونه‌های بالا/پایین تعهد) و انجام مصاحبه نیمه‌ساختاریافته برای درک فرآیندها و تبیین نتایج کمی.
  • تلفیق: استفاده از joint display برای نشان دادن چگونگی تبیین نتایج آماری از طریق تجربیات گزارش‌شده، و ارائه مدل تلفیقی رفتار مدیران و کارمندان.

فصل نهم: نحوه ارائه دفاع و پاسخ به سؤالات در رساله تلفیقی

• تاکید بر شفافیت طراحی:
  • در دفاع، ساختار پژوهش تلفیقی، دلایل انتخاب روش و منطق ادغام را به‌خوبی توضیح دهید.
• ارائه بصری:
  • نمودارها، جداول joint display و نمونه‌های مصاحبه را نشان دهید تا داوران به‌خوبی روند و نتایج را درک کنند.
• آمادگی برای سوالات:
  • پرسش‌هایی درباره تناقض‌های احتمالی بین نتایج کمی و کیفی، توجیه انتخاب نمونه‌ها، و مسائل مربوط به روایی و پایایی را پیش‌بینی کنید.

فصل دهم: منابع آموزشی و ابزارهای کمکی

• کتاب‌ها و مقالات کلیدی:
  • منابع مرجع در روش‌های تلفیقی (مانند آثار Creswell, Plano Clark و سایر نویسندگان برجسته در Mixed Methods).
• نرم‌افزارها:
  • بخش کمی: SPSS، AMOS، Lisrel، SmartPLS، R.
  • بخش کیفی: NVivo، MAXQDA، ATLAS.ti.
• دوره‌ها و کارگاه‌ها:
  • پیشنهاد شرکت در کارگاه‌های روش تحقیق تلفیقی و هماهنگی با راهنما برای یادگیری مهارت‌های لازم.